Wie bang is #5

De verkiezingen zijn al weer twee weken geleden, maar het dreunt nog flink na. Velen zijn geschrokken en bang en overal vindt duiding plaats van wat er nu eigenlijk is gebeurd. Ik wil daar op mijn manier wat aan toevoegen. Met een uitgebreide blog over wat sociale angst met ons doet, mede door onze sociale en empathische blauwdruk. Het is tevens een pleidooi om vast te houden aan een positief mensbeeld. Juist in tijden van ‘nood’.

We zijn in stress

Wat we overal om ons heen zien, zijn feitelijk allemaal tekenen van diepe stress. Vorige week was er ‘de week van de stress’ omdat we ons zorgen maken over de grote mate van werkstress bij mensen. Maar op macroniveau is het niet anders. Wat we in Amerika zien en wat zich ook voor deed bij de Brexit en zelfs in de Sinterklaas discussie is een gevolg van stress. Grote groepen mensen voelen zich niet serieus genomen en voor hen voelt het als ‘sociale afwijzing’. Het maakt mensen bang en dat zorgt voor stress.
En wat doet een mens met aanhoudende stress? Die trekt zich terug (bewust of onbewust) en kiest voor zelfbehoud! Op het moment dat we dit bij de ander ervaren, geeft ons dat een gevoel van onbehagen waarmee het patroon zichzelf alleen maar versterkt. Het wordt er allemaal niet beter op terwijl wij als mensen van nature juist zoveel behoefte hebben aan onderlinge verbinding! Hoe komt het dat wij in nood precies dat doen waar we in de kern niet gelukkig van worden?

‘Wired to be social’?

verbinding en erkenningSinds we met fMRI breinonderzoek zijn gaan doen, zijn we nog meer gaan begrijpen van onze aard en onze aanleg en is het overduidelijk dat mensen uitgesproken sociale wezens zijn. Een paar jaar geleden schreef Matthew Lieberman, Director van het Social Cognitive Neuroscience Laboratorium van de Universiteit van California een boek over het bewezen sterk sociaal en emphatisch vermogen van mensen. In zijn boek ‘Social, why our brains are wired to connect’ stelt hij dat de mens genegen is het groepsbelang boven het eigenbelang te zetten en dat het brein ons sociaal gedrag op veel grotere schaal stuurt dan wij doorhebben.

Lieberman zet uiteen dat ons sociale vermogen cruciaal was voor overleven en voortplanten en dat het zich gedurende miljoenen jaren steeds verder heeft verfijnd. Dat wij als geen enkel ander wezen in staat zijn om in groepen te leven. Dat het grootste onderscheid met andere primaten juist zit in ons vermogen om te kunnen anticiperen op wat er zich sociaal om ons heen afspeelt. Want we willen absoluut één ding voorkomen: ‘sociale afwijzing’; het is (onbewust) onze grootste angst!

Need to belong is één van de sterkste behoeftes 

Ons brein reageert op ‘sociale pijn’ exact hetzelfde als op fysieke pijn. Het gekke is dat wij vaak meer te doen hebben met fysieke pijn. Bij sociale pijn komt nogal eens een ‘ah, je groeit er wel weer overheen’. Terwijl de sociale pijn een veel grotere impact heeft. Sociale pijn is zo heftig dat het ons hele leven lang bewust en veelal onbewust motiveert om sociaal verbonden te zijn. De ‘need to belong’ is één van de sterkte behoeftes van de mens.

Lieberman gaat in zijn boek in op de sociale vermogens van het brein zoals bijvoorbeeld ‘theory of mind en social reasoning’: het vermogen van mensen om na te denken over de gedachten van anderen. Het is zelfs zo dat ons brein in de basisstand sociaal georiënteerd is. Iedere keer als een cognitieve taak is afgerond, vallen we automatisch terug in ons ‘sociale default systeem’ en gaan we nadenken over onszelf en anderen. De aanname is dat 20% van onze tijd wordt besteed aan denken over jezelf en over anderen in relatie tot jezelf. Dat maakt het op zijn minst 3 uur per dag en rond ons 10e levensjaar hebben wij al zo’n 10.000 sociale oefenuren gedraaid. Het zijn slechts enkele voorbeelden van de sociale oriëntatie van het brein.

Sociaal maar ook empathisch?

In de wetenschap is men het erover eens dat we sterk sociaal zijn. Maar zijn we ook empathisch? Roman Krznaric, mede-oprichter van School of Life in Londen, stelt in zijn boek ‘Empathie’ dat 98% van de mensen zich kán inleven in anderen. Maar doen we het ook? Hij vermeldt een aantal interessante feiten. Zo gaat hij in zijn boek in op de veelgehoorde opvatting ‘dat de meeste mensen niet te vertrouwen zijn’ en ‘dat mensen zich meestal alleen om zichzelf bekommeren’. Hij zegt daarover: ‘het is echter niet zo vreemd dat deze visie op de menselijke aard zo alom verbreid is. Dit is deels terug te voeren op het feit dat we werkelijk een aangeboren egoïstische en agressieve kant hebben. Maar het is ook een verhaal over de menselijke aard dat invloedrijke denkers ons ruim drie eeuwen lang hebben voorgeschoteld. Het behoort tot ons cultureel erfgoed en is een ideologie die langzaam maar zeker in ons collectieve verbeelding is binnengesijpeld’.

“De mens is egoïstisch’

Krznaric noemt vier hoofdverdachten die grote invloed hebben gehad op de vorming van een negatief en egoïstisch mensbeeld wat sommige mensen vandaag de dag nog steeds geloven.  Hij noemt Thomes Hobbes die in de tijd van de bloedige Engelse Burgeroorlog (1651) het ‘Leviathan’ schreef. Strekking: mensen zijn egoïstische en gewelddadige wezens en hebben een autoritair bestuur nodig om in toom te worden gehouden.

Ook de Schot Adam Smith (populair tijdens de industriële Revolutie bij de zakelijke en politieke elite) schreef in zijn ‘Wealth of Nations’ (1776): ‘Door zijn eigenbelang na te streven, bevordert een individu het belang van de samenleving vaak effectiever dan wanneer hij dat werkelijk tracht te bevorderen’.

Of Charles Darwin met zijn ‘The Origin of Species’ uit 1859. Zijn theorie van de natuurlijke selectie en de ‘strijd om het bestaan’ versterkte het verhaal over de aangeboren menselijke zelfzucht: wedijver, en niet samenwerking, is het drijfwiel van onze evolutionaire geschiedenis. De Engelse filosoof Herbert Spencer, populariseerde dit verhaal en kwam met de uitdrukking ‘survival of the fittest’. Een kreet die je nog steeds hoort en het negatieve mensbeeld voedt.

Tot slot noemt hij ook Freud die in zijn boek ‘Das Unbehagen in der Kultur’ uit 1930 zegt dat de mens ‘een woest beest’ is ‘aan wie consideratie met zijn eigen soort vreemd is. Hij wordt door zijn libido en agressie aangezet om zijn naaste seksueel te gebruiken zonder zijn instemming, zijn bezittingen af te nemen, hem te vernederen, hem pijn te doen en hem te kwellen en doden’.

Huidige mensbeeld

Inmiddels weten we wel beter omdat de wetenschap ons vele nieuwe inzichten heeft gebracht zoals bijvoorbeeld het bestaan van speigelneuronen; de regelaars van ons empathisch vermogen. Krznaric besteedt in zijn boek uitgebreid aandacht aan een wetenschapper die van grote invloed is geweest op ons ‘nieuwe mensbeeld’. Het is de Nederlander en wereldwijd bekende primatoloog Frans de Waal. Times riep hem uit tot één van de 100 meest invloedrijke mensen op dit moment. Omdat het De Waal is gelukt om het hobbesiaanse en darwinistische beeld van de menselijke aard helemaal op z’n kop te zetten. Hij liet ons inzien dat empathie een natuurlijk vermogen is van mensen (en sommige dieren). De Waal zegt daarover: ‘niemand ontkent dat mensen agressief zijn- in feite beschouw ik ons als één van de agressiefste primaten. Ons is een heleboel onzin verkocht over dat we inherent agressief zijn. Empathie is onze tweede natuur’. Hij wijst erop dat we genetisch erg dicht bij de vreedzame, hippieachtige bonobo staan, die sterkere empathische eigenschappen vertoont dan andere primaten.

Empathie als wapen tegen xenofobie

Volgens De Waal heeft empathie zich onder andere ontwikkeld om te kunnen samenwerken. Wederzijdse hulp was onontbeerlijk voor overleving van het individu en de groep. Wat hij zegt is buitengewoon actueel: ‘Empathie is hét wapen in het menselijke repertoire dat ons kan bevrijden van de vloek der xenofobie. Als het ons zou lukken mensen op andere continenten te zien als een deel van ons en hen daarmee in onze kring van wederkerigheid en empathie op te nemen, zouden we handelen overeenkomstig onze aard in plaats van er tegenin te gaan’.

Sociaal, empathisch en zelfbehoud!

Als we dus zowel een agressieve kant als een empathische, coöperatieve kant hebben, wat is er dan nodig om meer van onze goede kant te kunnen laten zien?
David Rock, een thoughtleader op gebied van performance en oprichter van het Neuroleadership Institute heeft een waardevol model toegevoegd over sociaal gedrag van mensen: SCARF.

Een belangrijk deel van ons brein is gefocust op het ‘minimaliseren van gevaar en maximaliseren van beloning’. Gevaar is dreigender en heeft veel grotere consequenties. Dus scannen wij onbewust onze omgeving continu op de aanwezigheid van gevaar en bedreigingen. Dit scannen gaat sneller dan denken en voltrekt zich dus aan ons bewustzijn. Het is een volledig onbewust proces.

SCARF

We scannen continu op SCARF, een acroniem voor Status, Certainty, Autonomy, Relatedness en Fairness. Het zijn de 5 kernfactoren voor stress én geluk! Signalen die duiden op vermindering van SCARF leiden tot stress. Signalen die SCARF bevestigen of vergroten leiden tot ‘geluk’.

Om de parallel te trekken met nu: je ziet dat grote groepen mensen zich bedreigd voelen. Of het nu gaat om Nederlanders die de ‘Zwarte Pietendiscussie’ zien als een aantasting van hun cultureel erfgoed. Of blanke middelbare Amerikanen die hun banen zijn verloren in de mijnen en zich niet serieus genomen voelen, of Engelsen die het gevoel hebben dat buitenlanders hun banen afnemen. Het zijn allemaal voorbeelden van angst die voortkomt uit sociale uitsluiting en een verminderd gevoel van sociale status.  Het negeren, niet luisteren, niet serieus nemen, niet respecteren enzovoorts wordt (bewust en/of onbewust) gevoeld als sociale uitsluiting en verlies van je sociale status. Dat geeft stress.  En wat dan niet helpt zijn uitspraken als ‘deplorables’ of ‘het zijn allemaal domme mensen’. Daarmee gooi je alleen maar olie op het vuur. Het is wezenlijk gevoelde bedreiging en angst wat vraagt om compassie.

Mensen vertonen exact dezelfde reacties bij het waarnemen van signalen die duiden op onzekerheid, autonomieverlies of oneerlijkheid. Zulke signalen duiden volgens ons brein op een serieuze bedreiging en zet de bekende ‘fight, flight of freeze’ respons in gang. De reactie om te gaan ‘vechten’ is er een die we nu veel zien.
Natuurlijk hebben wij als mensen ook het vermogen om onze eigen emoties en gevoelens te reguleren. Maar dat vraagt om eigenwaarde, zelfkennis en zelfmanagement. En aangezien deze sociaal-emotionele ontwikkeling bijna nergens in het opleidingssysteem zit, zien we in de praktijk dat er juist op dit front een matige ontwikkeling is. En dus hebben reactiepatronen uit het lymbische deel van het brein behoorlijk veel invloed en leidt het te vaak tot stressvol gedrag.

Wat stress met ons doet

Als wij in ‘stress’ zijn, beschikken we op zulke momenten over verminderde capaciteiten (het lichaam regelt het zo, dat bijna alle vermogens kunnen worden aangewend voor zelfbehoud). Alles is gericht op ‘overleven’ en zorgen voor jezelf. Deze ‘vernauwde staat’ maakt ons gesloten, minder flexibel, minder sociaal, minder creatief, minder diep denkend, minder gezond en we zien bovendien ook letterlijk minder. Houdt deze opperste staat van alertheid langer aan dan worden we alleen maar meer alert, met het risico op een neerwaartse spiraal. Mensen hebben het in zich, om te denken in termen van ‘wij en zij’ (ben jij mijn vriend of vijand?). In stress wordt deze tweedeling en dit vijand-denken enorm versterkt. Ook dat zien we nu veelvuldig om ons heen gebeuren.

De keerzijde is geluk

Ervaren we daarentegen meer positieve SCARF stimuli dan ontstaat juist het tegenovergestelde: we staan letterlijk en figuurlijk meer open voor alles wat er om ons heen gebeurt en dat maakt ons socialer, ruimdenkender, flexibeler, creatiever, gelukkiger, gezonder productiever en ga zo maar door. Omdat dreiging zwaarder weegt dan positieve ervaringen, wordt vaak de wetenschappelijk onderbouwde 3:1 verhouding aangehouden. Met andere woorden tegenover iedere negatieve ervaring zijn minimaal 3 positieve ervaringen nodig voordat sprake kan zijn van de eerder genoemde positieve effecten (ook wetenschappelijk bewezen).

Een uitdagende paradox

Als we al deze elementen bij elkaar brengen ontstaat er een uitdagende paradox. De mens is in de kern sociaal en empathisch en floreert bij erkenning en verbinding. Dat is wat we willen en dat maakt ons gelukkig. Maar juist omdat we zo gevoelig zijn voor sociale acceptatie en erkenning belanden we vrij gemakkelijk in het tegenovergestelde. Als we onszelf in nood ervaren, vallen we terug op zelfbehoud en komt onze egoïstische kant meer in beeld. Dit negatieve patroon is uitermate besmettelijk en brengt ons in een neerwaartse spiraal van wantrouwen, eigenbelang, verdeeldheid, discriminatie en polarisatie.

Een positief en compassievol mensbeeld

De oplossing lijkt dus te zitten in het creëren van een ecosysteem waarbij ALLE mensen in de kern verbinding en erkenning ervaren? Het is nodig dat we deze basale sociale behoeftes van mensen uitermate serieus nemen en dat we processen op gang brengen die hieraan een bijdrage leveren (inclusief de vergroting van de weerbaarheid van mensen). Niet oordelen, veroordelen, polariseren, uitsluiten of negeren. Maar juist dialoog, diep luisteren, participeren, stimuleren, ontwikkelen van mensen en het organiseren van sociale steun aan iedereen die dat nodig heeft. Ook compassievol zijn naar de mensen die standpunten innemen die verwerpelijk zijn. Achter al dit verzet en protest gaan mensen schuil die in de kern bang zijn dat ze over het hoofd worden gezien en buiten de sociale boot dreigen te vallen. Juist in deze tijd waarin zoveel grote veranderingen plaats vinden als vergrijzing, vluchtelingen, globalisering, verlies van ‘oude’ banen en de groei van de wereld bevolking, is er grote behoefte aan inclusie en omarming. Het is de brede sociale steun die nodig is om onszelf er doorheen te helpen.

Ook op kleinere schaal speelt deze sociale paradox. Zoals in dorpen en in steden maar ook op het werk zie je exact dezelfde sociale angsten en patronen. Omdat wij mensen nou eenmaal zo in elkaar zitten. Overal LOONT het om serieus werk te maken van erkenning en ‘belonging’. Het is keihard nodig om ons sociaal en empathisch te houden en tegenwicht te bieden aan het downside scenario. Vaak ligt de waarheid in het midden maar in dit geval is het kiezen tussen een opwaartse of neerwaartse spiraal. Het is kiezen tussen angst of geluk……

‘Over wat LOONT’ is het blog van Jeanne Estourgie-Roefs over interessante ontwikkelingen en inzichten, inspirerende mensen en ‘eigen gedachten’ over betekenis en geluk. Zowel vanuit persoonlijk, bedrijfsmatig als maatschappelijk perspectief.

 

 

 

 

We vinden het leuk als dit deelt!

Een gedachte over “Wie bang is #5

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *